Đây là lần thứ hai trong đời tôi viết bài tựa. Bài thứ nhất đăng tron cuốn luận văn của Nguyễn mạnh Côn về nguồn gốc con người, vì vào thời điểm đó Nguyễn mạnh Côn phần nào xem tôi như tri kỷ, có thể chia sẻ với anh ít nhiều cảm nghĩ hoặc hiểu biết tư tưởng của vị Linh mục Dòng Tên Teilhard de Chardin về vấn đề nêu trên. Bài thứ hai, lần này là do nữ thi họa sĩ Minh-Châu muốn dành cho tôi dinh dự thi tập thứ ba của Minh-Châu . Cả hai lần viết đều duy nhất chỉ vì « tình bạn », bởi lẽ tôi không phải là nhà văn, càng không phải là nhà thơ. Dù vậy tôi rất thích dọc sách và thơ tiếng Việt gồm văn hay ý đẹp như phần đông những người Việt khác. Đọc thơ Minh-Châu thấy tăm hồn diệu mát, vui buồn đều tế nhị thanh thaonhư gío thoáng trên những cành hoa lan Bạch-ngọc hay Hoàng -mai. Sau NHỚ THƯƠNG và QUË HƯƠNG LÀ TÌNH , tập Thơ THI HỌA HƯƠNG LONG cũng cùng một cảm hứng chan chứa tình trong thơ lẫn họa.

Nói đến tình, khởi đầu là tình cô gái Huế :
Gặp nhau duyên kỳ ngộ
Trung Nam dôi mái đầu.
(Xem Tập Thơ NHỚ THƯƠNG)
lời ý đầy gợi cảm làm liên tuởng nhẹ nhàng theo huyền ảo tiềm thức dân tộc tới tình chớm nở buổi ban đầu qua họa phẩm “ Nguời đâu gặp gở làm chi „(Kiều) hoặc tình quyến luyến vào gìơ phút tiễn biệt. Chàng trên mình bạch mã còn nàng uyển chuyển bước theo mà lòng dạ ngổn ngang trăm mối, tay còn mãi đưa vẫy trìu mến - họa phẩm "Buổi tiễn đưa" (Chinh Phụ Ngâm).

Và rồi có lúc tình được nối tiếp suốt trọn dòng đời, thật tuyệt vời, thật đẹp, đó là tình thủy chung mà Minh-Châu đã khéo diễn tả qua bài "Tình hạc mưa xuân“ :

Đã yêu, yêu suốt trọn đời để chung sống như mơ đế mức độ : Tình lên tuyệt đỉnh chơi vơi.

Và mặc thời gian trôi, trôi mã cho đến lúc mái tóc điểm màu sương tuyết, tình vẫn thắm đượm, nặng nòng ... Minh-Châu thi vị hóa tình thủy chung bằng cách dùng những tứ, từ, hình ảnh linh động để chân thành diễn tả, vì thế ai đọc đến những câu sau đây cũng thấy lòng xao xuyến mến yêu mối tình của đôi bạn đời đã được trọn vẹn thủy chung :

Giờ đây tình mở đón tình
Dưới mưa khắn khít bóng hình đôi ta.
Đường trần đi được quãng xa
Đôi tim chung nhịp mưa sa ngại gì ...

Tình chung thủy đã được Minh-Châu thể hiện qua thơ cũng như tình đối với nơi sinh trưởng, nhà nữ thi sĩ tỏ ra không kém phần tưởng nhớ đặm đà :

Trước sau cũng nặng „vì tình“ dù đời sống tha hương trải bao năm dài tiếp nối, tình quê hương luôn luôn ấp ủ, ray rức tâm tư kẻ hửu tình cho nên :

và khi gợi đến tình mẹ con, nhất là giữa cảnh xuân về, mẹ gìa nay đơn chiếc ở lại, sớm hôm thui thủi ra vào hiu quạnh. Lòng khắc khoải nhớ trông con, sầu không nguôi dứt. Người mẹ gương mẫu sẵng sang hy sinh cho con đành ôm ấp nổi uất hận, và âm thằm trách ai tạo buộc nên cảnh chia ly. Khổ đau này đã được lòng vào lời thơ với hình ảnh theo liền thật sống động :

Tiễn đưa con đến tận bờ sông
Đêm thức nhìn trăng gởi nổi lòng ...

Hay :
Năm tháng cô đơn giữa chợ người,
Trách ai tạo buộc cảnh chia phôi.
Khuây khoa tuổi bạc trong mong đợi,
Tết vắng, Xuân sang, MẸ NGẬM NGÙI.
(Nhớ trông con)

Tập thơ THI HỌA HƯƠNG LÒNG ngoài những bài diễn tả tình yêu , còn có những bài nhắc đến tình người, thí dụ như bài Sarajevo và Nổi Lòng cùng nhiều bài viết về tình bạn đối với các than hữu trong và ngòai làng thơ đương thờI hay đã khuất. Thơ Minh-Châu và thơ Xướng Họa cùng các thi nhân bốn phương tính trên trăm bài, viết theo nhiều thể thơ, xưa có nay có … xen lẫn hàng chục tác phẩm hội họa . Tất cả điều đem lại cho người đọc thơ, ngắm họa, một nguồn xúc cảm thanh thóat theo với vần thơ nét vẽ đầy than thiết, chân tình. Một điểm đáng lưu ý trong THI HỌA HƯƠNG LÒNG là những bài dịch thơ. Nhà văn Võ-Long-Tê đã dịch ra thơ Pháp văn bài “Kỷ-niệm 30-4 “ của Minh-Châu và để diễn đạc hết ý, bản dịch đã dài gấp đôi bản chính. Trong nhã ý muốn cho Tập Thơ phong phú them, Minh-Châu chọn dịch ba bài Đường Thi danh tiếng xưa nay ra thơ Việt. Đó là bài « Phong kiều dạ bạc » của Trưong-Kế, « Chiêu-Quân-Từ của Bạch-Cư-Dị, “ Hoàng-Hạc-lâu của Thôi-Hiệu cùng một số bài thơ Hán Văn của Tùng-Thiện-Vương. Những thơ trên được trình bày bằng Hán tự, tiếp theo là phần dịch nghĩa, lần đến những bài dịch ra thơ Việt văn của các thi nhân xưa và nay mà Minh-Châu có dịp sưu tằm (từ một đế mười bản tùy bài thơ). Sau đó là một hay hai bài dịch thơ của Minh-Châu. Thêm nửa để sáng tỏ phần nào những điểm khúc mắc trong thơ Hán từ thờI xưa, nữ thi sĩ Minh-Châu thưòng ghi kèm them chú thích và cũng không quên chép lại thân thế sự nghiệp hoặc huyền thoại của các thi nhân. Công việc làm này chứng tỏ tình Minh-Châu đối với Thơ, đối với Người thật sâu đậm. Làm thơ là một thiên phú. Thơ chỉ là Thơ khi tự nhiên dễ dàng xuất hiện như tinh cốt của những xúc cảm về kinh nghiệm sống, được viết ra thành văn với âm điệu đặc thù của mổi dân tộc . Một bài thơ hay đọc lên thấy ngay là thơ. Phần kỹ thuật nghệ thuật cao làm ngưòi đọc cảm phục trong ngạc nhiên thích thú, nhưng phần làm rung động trái tim tâm hồn kẻ khác là khi bài thơ diễn tả hoặc gợi ý được một điểm gì thâm sâu nhất của tình người đối với cảnh , đối với người cũng như đối với chính mình. Thiết tưỏng Minh-Châu đã đạt được điểm này trong thơ và đáp ứng cho sự đòi hỏi của người đọc, bởi lẻ thơ và hình ảnh “ THI HỌA HƯƠNG LÒNG “đầy gợi cảm và chan chứa “ TÌNH” . “Tòng lai chỉ hữu tình nan tận” (Xưa nay chỉ có tình là vô tận) – Thơ ƯNG ĐÀO
B.S. Nguyễn Văn Ái Giáo sư Y Khoa Paris, Mùa Thu 1994
CẢM NGHĨ CÁC BẠN …

Anh Châu, Chị Oanh mến, Gặp nhau trong khoảnh khắc đâu có nói hết chuyện. Bao ngày tháng đã trôi qua với nhiều kỷ niệm thật vui suốt thời gian sinh hoạt của nhóm Pax Romana bỗng dưng trở lại tâm tư. Không ngờ chúng ta lạI gặp nhau. Anh chị vẫn khỏe, vẫn tắm lònh cởi mở, vẫn nụ cưòi hồn nhiên. Chị vẫn cò” tếu “như xưa . Thật mừng, mặc thời gian xoay vần, long vẫn không gì thay đổi. Đến thăm Anh Chị phảI nói đây là “Tổ ấm”. Căn phòng khách, nơi làm việc, nơi nghĩ ngơi, một phần tác phẩn của Chị trang trí trên tường ấp ủ, chứa đựng tâm hồn Chị, tâm hồn Anh. Bao cảm giác nhận từ thế giới bên ngoài, nơi Quê Hương xa xăm hay nơi lưu giữ bước chân Anh Chị trong những cuộc du ngoạn đều dưọc thể hiện trên các bức tranh, trong các bài thơ, lời trong sang, ý uyển chuyển, tình đậm đà. Bao năm va chạm với cuộc đời vất vả, trải qua lắm khó khăn, nên có lẽ lòng mình đã chai lại …. Quen với lối viết văn xã luận, nên không dám nhận xét vế thơ Chị. Chỉ xin thưa : Thơ Chị hay quá, tình Chị trảI rộng khắp nơi. Một tắm thân bé nhỏ, nhưng tình yêu hòa nhịp với không gian, như biển cả, như mây trờI (Thơ Biển ) để đi vào từng nơi của mảnh đất quê hương, từng nơi Chị qua sống, tưng người thân thuộc từng bạn bè. Không ngờ Chị sáng tác quá nhiều, mỗI bài một vẻ, không điệp ý. Tình cảm nhẹ nhàng, tự nhiên như tâm hồn Chị . QUË HƯƠNG LÀ TÌNH đã là khung trời thu gọn vào hồn Chị … Dùng tên người bạn trăm năm làm bút hiệu lại bao hàm ý nghĩa. Tất cả hồn em “Mến gởi Anh” qua mấy câu thơ :

Một chử Tình yêu gởi tặng ai
Là muôn ý đẹp chuỗi ngày dài
Là niềm thương nhớ bao năm tháng
Là cả tấm lòng chẳng nhạt phai.

Tình yêu đó còn được thể hiện như chiếc áo len Chị đan cho Anh :

Mỗi mũi len đan một chữ Tình
Ngàn lần qua lại dệt hương trinh.

Tình thật đẹp, thật bền bỉ, mỗi ngày qua lại thêm nặng nồng, thêm hương. Khi nghĩ lạI tới Ba-Lê không thể nào không nghĩ tới Anh Chị, cám ơn Anh Chị đã cố tìm cho được “ hai đồ đệ Pax Romana “ nhờ vật mới có buổi nói chuyện tới khuya trong đêm trước khi rời Ba-Lê về Mỹ. Anh Chị mến, nghĩ sao viết vậy, không chuẩn bị … có thể nói mới thật lòng mình … Mong có dịp gặp lại Anh Chị.
Bs. Hoàng-Cầm Bs. Tố-Nhàn Chủ-Tịch Hội Y, Nha, Dược-sĩ VN (Florida)

Thân gởI Chị Thái-Hạc-Oanh, Thành thật cám ơn Chị đã nhã tặng Quê Hương Là Tình, tập Thơ thứ hai sau Nhớ Thương . Ấ phẩm trình bày đơn giản nhưng khá trang trọng, mỹ quan lại do chính tác gỉa tự minh họa bằng nhiều phụ bản đẹp . Người nữ văn nghệ sĩ đồ hương và đồng trang cùng tôi quả đúng là con gái núi Mai, sông Hản. Dù trưởng thành trong nhung lụa, nhưng tinh thần vốn được nuôi dưỡng bằng bầu sữa nghèo khó của Quảng Trị thân thương, và chẳng bao giờ quên nguồn gốc khiêm tốn ấy. Đọc thơ Chị tôi thấy lâng lâng một mối sầu không tả, cùng lá một niềm phấn khởi vô biên, qua những dòng thơ đủ thể loại, nhưng lạI đồng nhất từ ý niệm đến từ cú, điểm thêm nhiều chất thuộc thế giớI kỳ diệu của hình ảnh, củ âm thanh. Bấy nhiêu đó tưởng cũng đủ nói lên tâm tư, tình cảm của con ngườI văn nghệ sĩ Việt-Nam muôn thuở, đặc biệt là của con gái Việt trước tình hình Quốc-Gia Dân-Tộc đắm chìm trong cảnh loạn, có thể là miên trường của một hành tinh. Xin gởi đến Chị mấy ý nghĩ chân tình và chờ đợi nhiều dòng thơ gợi cảm mới …
LÊ-CAO-PHAN, Calgary, CANADA

Cảm nghĩ THI HỌA HƯƠNG LÒNG

Tôi hân hạnh được nữ sĩ Minh-Châu cho in trong Thi-Họa Hương-Lòng thơ tôi, thơ tôi cũng được Bà họa … Thơ là một trò chơi thích thú, nó thắt dây thân hữu, tạo niềm thành khí. Đối với tôi đó là một dịp thúc đẩy, khuyến khích mình cằm bút. Tôi tự xét nếu mình đã sáng tác được một số tác phẩm là nhờ bạn bè giúp, người cho mượn vần, gợi ý, người chỉ cho đề tài. Lại còn mấy vị chia sẻ tâm tư khơi nguồn thi hứng. Đối với tôi những vị ấy là những đối tượng khả kính, khả ái mà tôi may mắn được gặp trên đường thi văn … tôi nặng tình ân nghĩa, biết lấy chi đáp lại và chỉ còn cách :

Đem nhân phẩm đãi đằng nhân phẩm
Lấy văn chương trả nợ văn chương.

Tôi mạn phép khép Minh-Châu vào hàng Yến Sỹ. Nữ Thi sĩ Minh-Châu vốn là họa sĩ, bàn tay thường sử dụng cây cọ, thế mà cũng vuốt ve phím dương cầm, vừa đàn vừa hát. Một người biết ca nhạc, giỏi hội họa, tất nhiên phải biết làm Thơ, mà nữ thi sĩ Minh-Châu là thi sĩ có hạng, một rường cột trong Ba-Lê Thi-Xã. Trước đây nữ thi sĩ đã bản hai xuất Tập Thơ NHỚ THƯƠNG và QUÊ HƯƠNG LÀ TÌNH nay lại cho ra đời tập THI HỌA HƯƠNG LÒNG . Được nghe giọng ca hò, ngắm tranh vẽ, nay lại được đọc bản thảo tập thơ này, tôi cảm kích viết mấy dòng :

Gieo vần điệu bàn tay danh họa
Nhạc đệm thơ rộn rã trúc ty
Lắng nghe giao cảm chung kỳ
Duyên thơ tình bạn tặng đề mấy câu
Paris Xuân Bính Tý BẰNG –VÂN, Bs. Trần-Văn-Bảng …

Qua những bài thơ rất tình tứ với chữ nghĩa rất chọn lọc, vần điệu thanh tao. Nữ Thi Sĩ Minh-Châu đã diễn tả tâm tình của mình qua nhiều kỷ niệm vui buồn xen lẫn với tình nhà nợ nước và Hải ngọai hẩm hui … Bài thơ tiêu biểu Mẹ VIỆT-NAM đã khiến chúng tôi bùi ngùi vô cùng, đăc biệt với bốn câu sau cùng :

Mẹ Việt-Nam, Mẹ Việt-Nam
Mẹ là ánh sáng trăng rằm soi đêm
Tình Mẹ là khúc nhạc êm
Huy hoàng chổi dậy mang thêm ắm nồng.
(Quê Hương Là Tình, tr. 26-27)

Bài thơ Hoa Rơi mà chúng tôi cho là tuyệt tác và xin trích dẫn ra sau đây, chung tôi nhận thấy nữ thi sĩ Minh-Châu Hạc-Oanh rất là nhậy cảm khi nhìn cảnh hoa rơi thì chau mày nhớ tới thân phận của mổi người chúng ta trên đường ly quốc :

Thương đóa hoa rơi cuộn giữa dòng
Cánh tàn hương nhạc phận long đong
Lênh đênh mặt nước không bờ đậu
Dào dạt ven sông chẳng bến ngừng . …
Ngặm ngùi chạnh nhớ người lưu lạc
Cùng cảnh nổi trôi khiến động lòng.
(Quê Hương Là Tình)

Cánh hoa rụng không những chọn gì đất sạch mà cũng không hề kêu vang gì cả, đúng như lời than của nhà thơ Vi-Thừa-Khanh thời Sơ-Đường (618-713) bài Nam Hành Biệt Đệ :

Đạm đạm trường giang thúy
Du du viễn khách tình
Lạc hoa tương dữ hận
Đáo địa nhất vô thanh.

Bài thơ đã được nhiều thi gia phiên dịch ra Việt ngữ, trong đó có nữ thi sĩ Minh-Châu qua hai bài thơ rất chính xác và lưu loát :

Lăng rơi Trưòng giang xuôi nhẹ nhàng
Khách xa tình ngổn ngang
Cảm thương hoa cùng hận
Lặng rơi chẳng tiếng vang.
Lững lờ nước chảy Trường-giang
Khách xa tình những ngổn ngang trăm đường
Hoa đường chung mối hận lòng
Lặng rơi xuống đất tuyệt không tiếng nào.

(Quê Hương Là Tình)

Người con hiếu thảo đã ngậm ngùi thương nhớ thân phụ Cụ Quận Công Thái-văn-Toản mà ứa lệ chia ly vào Thu 1946 :

Một tiếng còi vang nghe ảo não
Đôi dòng lệ nhỏ khó ngăn ngừa
Biệt ly từ đấy đau lòng trẻ
Xa xót sầu thương thân phụ xưa.
(QHLT) – Nhớ Thân Phụ, tr 63)

Tuy nhiên thơ của Minh-Châu vẫn gợi lên niềm hy vọng nơi một tương lai tốt đẹp, thắm nhuần hoài bão và chứa đụng ước mơ …

Ứơc sao ngừng được bứoc thời gian
Cho giấc mơ êm chớ vội tàn
Cho tuổi thanh xuân còn vĩnh cửu
Cho đời tưoi đẹp khỏi lầm than.
QHLT - Thời Gian, tr 80)

HƯƠNG-GIANG Thái-Văn-Kiểm

(Trích bài Cảm nghĩ về Thi Tập Quê Hương Là Tình đăng báo Hiện Diện số 16, tháng 4 và 5/1994)

Chị Minh-Châu mến, Em rất hân hạnh khi nhận được bản thảo Tập Thơ Thi Họa Hương Lòng của Chị . Qua một số bài thơ Em mơ màng nhớ đến Huế xa xưa, Huế của những ngày xang thơ mộng, với Hương-Giang nước chảy hững hờ, với cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp, bến đò Thừa-Phủ, Gia-HộI, Đông-Ba, Đập Đá, Vĩ-Dạ … thật quá “NHỚ” Đọc đến bài Thao Thức của Chị thì lạI nhớ đến mưa Huế, mưa hết ngày này qua ngày khác, hết đêm này qua đêm khác, hết trận này qua trận khác, triền miên suốt cả mùa Đông, từ lúc khai trường đến lúc nghỉ Tết .

Trong thơ của Chị cũng vậy …
Có những đêm trằn trọc
Lắng nghe tiếng mưa rơi
Ngòai hiên rỏ từng giọt
Nhớ Quê Mẹ …buồn ôi !
(Thi Họa Hương Lòng, tr 42-43)

Không biết em còn có dịp nào về thăm lại Huế xưa ? Không biết Huế bây gìơ thay đổi ra sao ? Hai bài thơ dịch Hoàng-Hạc-Lâu của Chị cũng rất hay, giữ được hết tư tưởng của Thôi-Hiệu, vừa như có nhạc trong thơ, đọc lên nghe thật rung cảm. Bài Dư Âm đẹp như một vần mây trắng trôi hững hờ trên nền trờI thu xanh ngát, nhẹ nhàng, gợi cảm cho ta bao nỗi nhớ nhung, luyến tiếc. Đẹp lòng Chúa Mẹ bài thơ kêu gọi mọi người quay về qùy gối dưói chân Đức Mẹ, giữ vững đúc tin, giải thoát con người qua khỏi u mê, lầm lạc, gạn đục khơi trong, thanh lọc tâm hồn để đi tớI Chân, Thiện, Mỹ, thật là đáng quý. Hai bài Chiếc Nón Bài Thơ và Tình Xưa làm em liên tưởng đến các cô gái Huế, không biết bây giờ còn ai đội nón bài thơ không Chị ? và sau cuộc bể dâu 30-4-1975, không biết các cô gái Huế có phải chịu bao cảnh chia ly xa cách, kẻ ở người đi, gặp phải cảnh cường quyền áp bức mà đành lỗi hẹn với cố nhân không Chị nhỉ ? Em có lờI mừng Chị và rất mong đợI ngày ra mắt tập Thơ THI HỌA HƯƠNG LÒNG. Bà Phạm-Ngọc-Toả Chị Minh-Châu Thái-Hạc-Oanh là một tinh hoa của xứ Huế. Những bức tranh tuyệt tác của Chị là một hảnh diện cho nghệ thuật hộI họa Việt-Nam, tiếng hát của Chị êm ái du dương như tiếng hò của con sông Hương lững lờ trôi cùng năm tháng. Thơ Chị lại càng điêu luyện hơn. Chị đề cập tới mọi cung bậc tình cảm, Chị sáng tạo nhiều bức tranh đầy tình dân tộc. Ra đi vắn tắt với nỗi niềm của một con ngườI Việt-Nam yêu nước thành thật. Tôi mừng Chị và Thơ, vì Chị, chúng tôi đã có được một tập thơ gía trị.

G.s. Lê-Hữu-Mục, Tiến Sĩ Văn Chương, Août 1996

(Kỷ niệm lần ghé thăm Anh Chị Minh-Châu)